Spinal Kord Yaralanması (Omurilik Felci)Omurilik Yaralanması / Felci (Spinal Kord Yaralanması)
Spinal Kord Yaralanması (Omurilik Felci) Nedir?
Spinal Kord Yaralanması (SKY); travmatik (trafik kazası, yüksekten düşme, vertebra kırığı) veya non-travmatik nedenlerle omurilik içindeki inen motor, çıkan duyusal ve otonomik sinir yollarının tam (komplet - ASIA A) veya kısmi (inkomplet - ASIA B, C, D) olarak kesintiye uğramasıdır. Akut dönemde lezyon seviyesinin altında flask paralizi ve arefleksi ile seyreden Spinal Şok (2-6 hafta) görülür; ardından reflekslerin dönüşüyle üst motor nöron bulguları (spastisite ve hiperrefleksi) gelişir.
Spinal Kord Yaralanması (Omurilik Yaralanması / Felci), omurga kemiklerinin içindeki kanaldan geçen ve beyin ile vücut arasındaki tüm iletişimi sağlayan ana sinir demetinin (omuriliğin) kaza, düşme veya hastalık sonucu zedelenmesidir. Hasarın omurgadaki seviyesine ve derecesine (tam veya kısmi olmasına) bağlı olarak, yaralanma bölgesinin altındaki kol, gövde veya bacaklarda hareket kaybı, dokunma/sıcak-soğuk hissinin azalması ve mesane-bağırsak kontrol değişiklikleri ortaya çıkar.
Temel Nedenler ve Biyomekanik
Bilmeniz Gereken Temel Noktalar
- •ASIA Sınıflaması: ASIA A (Tam Kesi): S4-S5 sakral segmentlerde motor ve duyu hiç yok. ASIA B-D (İnkomplet): Lezyon altında duyu ve/veya kısmi motor fonksiyon korunmuş.
- •İnkomplet Klinik Sendromlar: Santral Kord Sendromu (üst ekstremite > alt ekstremite güçsüzlüğü - en sık), Brown-Séquard Sendromu (yarı kesi) ve Anterior Kord Sendromu
- •Anahtar Miyotomlar: C5 (Dirsek fleksiyonu), C6 (El bileği ekstansiyonu), C7 (Dirsek ekstansiyonu), C8 (Parmak fleksiyonu), T1 (Parmak abduksiyonu) | L2 (Kalça fleksiyonu), L3 (Diz ekstansiyonu), L4 (Ayak bileği dorsifleksiyonu), L5 (Başparmak ekstansiyonu), S1 (Ayak bileği plantar fleksiyonu)
- •Tam ve Kısmi (İnkomplet) Yaralanma: Eğer yaralanma bölgesinin en altında en küçük bir his veya hareket bile varsa buna 'kısmi yaralanma' denir ve yoğun fizik tedaviyle gelişme potansiyeli çok yüksektir.
- •Bası Yarası (Yatak Yarası) Koruması: Hissin azaldığı kalça ve topuk bölgelerinde kan dolaşımının kesilmemesi için yatakta 2 saatte bir dönmek, tekerlekli sandalyede ise her 20-30 dakikada bir kalçayı 30 saniye havaya kaldırmak cildi korur.
- •Otonomik Disrefleksi (Çok Önemli Uyarı): Sırtın üst kısmı ve boyun yaralanmalarında idrar torbası dolduğunda veya sonda katlandığında tansiyon aniden yükselebilir ve zonklayıcı baş ağrısı yapar. Böyle bir durumda hastayı kesinlikle yatırmayın; hemen dik oturtun ve idrar sondasını kontrol edin!
Değerlendirme Yöntemleri
1. ISNCSCI (ASIA) Motor & Duyu Muayenesi
28 dermatomda hafif dokunma ve iğne batırma (pinprick) duyusu; üstte 5 (C5-T1), altta 5 (L2-S1) anahtar miyotom kas kuvveti ve S4-S5 derin anal basınç / istemli anal kontraksiyon muayenesi.
2. Fonksiyonel Bağımsızlık & Ambulasyon Ölçekleri
SCIM-III (Spinal Kord Bağımsızlık Ölçeği), WISCI-II (Spinal Kord Yaralanması Yürüme İndeksi), Modifiye Ashworth Spastisite Skalası ve Braden Bası Yarası Risk Ölçeği.
3. Komplikasyon Taraması
Ortostatik hipotansiyon, Otonomik Disrefleksi (T6 ve üstü), Derin Ven Trombozu (DVT), Heterotopik Ossifikasyon (HO - en sık kalça ekleminde kısıtlılık, şişlik ve ısı artışı), osteoporoz ve sakral/iskial bası yaraları.
1. ASIA Kas ve Duyu Haritası
Hangi kaslarınızın tam çalıştığı ve cildinizin hangi bölgelerinde dokunma hissinin olduğu detaylıca haritalandırılır.
2. Oturma Dengesi ve Transfer Gücü
Yatakta dönme, uzun oturabilme ve yataktan tekerlekli sandalyeye geçiş beceriniz değerlendirilir.
3. Yürüme ve Cihaz Uyumu
Destek cihazlarıyla (AFO/KAFO) ayakta durabilme ve adımlama potansiyeliniz incelenir.
Tedavi Seçenekleri ve Faz Bazlı Protokol
✨ Zenginleştirilmiş GIF Egzersiz & Koruma RehberiFaz 1: Akut / Spinal Şok Dönemi — Koruma, Solunum ve Dikeyleştirme
- •Bası Yarası Profilaksisi: Yatakta 2 saatte bir 30° yan yatış pozisyon değişimi; topukların ve sakrumun boşlukta/yumuşak destekle korunması
- •Günde 2 kez tüm eklemlere nazik pasif EHA (Heterotopik ossifikasyon riskine karşı zorlayıcı/sert germeden kaçınılır!), ayak bileğini 0° nötralde tutan bot/AFO
- •Ortostatik Hipotansiyon Yönetimi: Karın korsesi (abdominal binder) + varis çorabı giydirilerek Tilt-Table (Eğimli Masa) üzerinde 30° → 45° → 60° → 80° kademeli dikeyleştirme
- •Solunum fizyoterapisi, yardımlı öksürük (quad cough) ve DVT profilaksisi
Faz 2: Subakut / Aktif Rehabilitasyon — Minder, Transfer ve Tekerlekli Sandalye
- •Minder (Mat) Egzersizleri: Sırtüstü/yüzüstü dönme, uzun oturuş dengesi (hamstring esnekliği en az 100-110° olmalı ancak alt lomber stabilite için aşırı gerilmez), Push-up (kollarla gövdeyi kaldırma) eğitimi
- •Basınç Azaltma (Pressure Relief): Tekerlekli sandalyede otururken her 15-30 dakikada bir 30-60 saniye boyunca push-up veya öne/yana eğilme ile iskial tüberküllerin kanlandırılması
- •Kayma tahtası (transfer board) veya bağımsız depresyon transferleri (yatak ↔ tekerlekli sandalye ↔ klozet)
Faz 3: Ambulasyon, Robotik Rehabilitasyon ve Toplumsal Entegrasyon
- •Seviyeye uygun KAFO / AFO + Kanedyen / Walker ile 4 nokta, 2 nokta veya Swing-through (salınım) yürüyüş eğitimi
- •ASIA C-D (inkomplet) hastalarda Vücut Ağırlığı Destekli Koşu Bandı Eğitimi (BWSTT / Lokomat) ve Fonksiyonel Elektrik Stimülasyonu (FES bisiklet) ile santral patern jeneratörlerinin uyarılması
1. Dönem: Yatak İçi Koruma, Nefes ve Dikleşmeye Alışma
- •Cildinizde kızarıklık veya yara açılmaması için yatakta 2 saatte bir sağ-sol yan ve sırtüstü pozisyon değiştirin; her gün ayna ile kuyruk sokumu ve topuk derinizi kontrol edin
- •Eklemlerin sertleşmemesi için günde 2 kez bacak ve ayak bileği eklemlerini nazikçe (zorlamadan) açıp kapatın
- •İlk kez otururken veya eğimli masada (Tilt-Table) ayağa kalkarken baş dönmesi olmaması için varis çorabı ve karın korsesi kullanın
2. Dönem: Minder Çalışmaları, Kol Güçlendirme ve Transfer
- •Omuz, arka kol (triseps) ve sırt kaslarınızı dambıl ve lastik bantlarla güçlendirin (kollarınız sizin yeni bacaklarınız ve en büyük desteğinizdir!)
- •Tekerlekli sandalyede otururken her 20 dakikada bir kolçaklardan güç alıp kalçanızı yükseltin veya gövdenizi öne eğerek kalça derinizin kanlanmasını sağlayın
- •Kayma tahtası kullanarak yataktan sandalyeye, sandalyeden arabaya bağımsız geçişi öğrenin
3. Dönem: Ayakta Durma ve Yürüyüş Eğitimi
- •Kemik erimesini önlemek, bağırsak/mesane çalışmasını düzenlemek ve spastisiteyi azaltmak için her gün Ayakta Durma Sehpası (Standing Frame) veya bacak cihazlarıyla dik durun
- •Kısmi yaralanmalarda paralel bar, yürüteç ve robotik yürüyüş sistemleriyle adımlama antrenmanlarını sürdürün
Hareketli (GIF) Terapötik Egzersiz Rehberi
Biyomekanik açı, hedef kas grubu ve dozaj parametreleriyle animasyonlu klinik egzersiz protokolü (Büyütmek için görsele tıklayın)
Evde adım adım güvenle uygulayabileceğiniz hareketli egzersiz gösterimleri (Büyütmek için görsele tıklayın)
🔍 Büyüt1. Kalça ve Diz Eklemlerine Zorlamasız (Heterotopik Ossifikasyon Riskine Karşı) Pasif/Aktif-Asistif EHA
1. Bacak Eklemlerini Sertçe Zorlamadan Nazikçe Büküp Uzatma
Spinal kord yaralanmasında kalça çevresinde kas içi kemikleşme (HO) ve otonomik disrefleksi tetiklememek için zorlamasız EHA uygulanır.
His olmayan bacak eklemlerini asla sertçe zorlamadan günde 2 kez yumuşak hareketlerle büküp uzatarak sertleşmesini önleyin.
🔍 Büyüt2. Derin Ven Trombozu (DVT) ve Ayak Bileği Ekin Kontraktürüne Karşı Pasif/Aktif Pompalama
2. Ayak Bileğini Nazikçe Yukarı-Aşağı Hareket Ettirme
Venöz göllenmeyi azaltır ve ileride Standing Frame / ortez kullanımı için ayak bileğini 0° nötralde korur.
Kan dolaşımını desteklemek ve ayak bileğinin dik kalmasını sağlamak için bilekleri nazikçe hareket ettirin.
🔍 Büyüt3. Tekerlekli Sandalyede İskial Bası Yarası Profilaksisi (Push-Up) ve Skapular Depresyon
3. Kolçaklardan Güç Alıp Kalçayı 30 Saniye Havaya Kaldırma
Latissimus dorsi, triseps ve alt trapez kaslarını güçlendirerek hem bağımsız transferi sağlar hem de sakral/iskial yatak yaralarını önler.
Tekerlekli sandalyede otururken kalçada yara açılmaması için her 20 dakikada bir kollarınızla kendinizi 30 saniye yukarı kaldırıp derinizi kanlandırın!
🔍 Büyüt4. Tekerlekli Sandalye İticileri İçin Skapular Retraksiyon ve Posterior Omuz Güçlendirme
4. Dik Oturup Kürek Kemiklerini Arkada Sıkıştırarak Omuzları Koruma
Tekerlekli sandalye itme sırasında aşırı yüklenen anterior omuz yapılarını dengeler; romboidler ve orta/alt trapez kaslarını güçlendirerek subakromiyal sıkışmayı önler.
Sandalyede dik otururken omuzlarınızı geriye alıp kürek kemiklerinizi arkada birbirine yaklaştırın, 5 saniye tutup gevşeyin.
🔍 Büyüt5. Solunum Kapasitesi ve Tekerlekli Sandalye İtme Postürü İçin Bilateral Elevasyon
5. Derin Nefes Eşliğinde Kolları Yukarı Uzatma
Sürekli tekerlekli sandalye itmeye bağlı gelişen ön omuz sıkışmasını ve restriktif solunum kaybını önler.
Tekerlekli sandalye kullanırken öne kapanan göğüs ve omuzlarınızı her gün sopa egzersizi ve derin nefesle açın.
🔍 Büyüt6. Uzun Süreli Oturmaya Bağlı İliopsoas Kontraktürünü Önleyen Yüzüstü (Prone) Pozisyonlama
6. Kalça Ön Kaslarının Kısalmaması İçin Günlük Yüzüstü Düz Uzanma
Tekerlekli sandalyede sürekli 90° kalça fleksiyonunda oturmaya bağlı gelişen iliopsoas kısalığını ve fleksör spazmları önler; ayakta durma cihazı uyumunu korur.
Yatakta her gün 20-30 dakika yüzüstü düz uzanarak kalça ön kaslarınızın tam açılmasını sağlayın ve dirsekleriniz üzerinde üst gövdenizi nazikçe dikleştirin.
Kaçınılması Gereken Hareketler ve Kesin Yasaklar
1. HAYATİ ACİL KURAL (Otonomik Disrefleksi — T6 ve Üstü!): Ani Zonklayıcı Baş Ağrısı, Terleme ve Hipertansiyonda Hastayı Yatırmak (DERHAL 90° DİK OTURTUP SONDAYI KONTROL EDİN!)
1. Aniden Şiddetli Baş Ağrısı, Yüzde Kızarma ve Tansiyon Yükselmesi Olursa (Otonomik Disrefleksi!) Hastayı Yatırmak (Hemen Dik Oturtun ve İdrar Sondasının Kıvrılıp Tıkanmadığını Kontrol Edin!)
2. Yatakta 2 Saatten Fazla, Tekerlekli Sandalyede 20-30 Dakikadan Fazla Basınç Azaltmadan (Push-Up Yapmadan) Hareketsiz Kalmak (Derin Bası Yarası Yapar!)
2. Tekerlekli Sandalyede Saatlerce Kalçayı Hiç Havalandırmadan Oturmak ve Yatakta 2 Saatte Bir Dönmemek!
3. Kalça/Dizde Şişlik ve Isı Artışı Varken Sert Pasif Germe Yapmak (Heterotopik Ossifikasyonu ve Patolojik Kırığı Tetikler!)
3. Bacak Eklemlerini Açmak İçin Sert Kuvvet Uygulamak (His Olmadığı İçin Kemiği Kırabilir veya Eklemde Kireçlenme Yapar!)
4. Transfer Sırasında Kalçayı Yatak/Sandalye Üzerinde Sürüyerek Geçmek (Makaslama Kuvveti Cildi Yırtar!)
4. Yataktan Sandalyeye Geçerken Kalçayı Sürüyerek Çekmek (Mutlaka Kollarla Kaldırıp Kondurarak veya Kayma Tahtasıyla Geçin!)
Spinal Kord Yaralanması (Omurilik Felci) — Video Rehberi
Videoların üzerine tıklayarak doğrudan pencerede açıp izleyebilir veya 📋 Özet & Ayarlar penceresinden detayları inceleyebilirsiniz.
Hastalığın Tanımı İle İlgili Video (1 Video)
Patofizyoloji, biyomekanik ve klinik tablo özeti
Hastalığın ne olduğu, neden geliştiği ve temel mekanizması
Spinal Kord Yaralanması (Omurilik Felci) Nedir? Seviyeleri ve Klinik Tablosu
Spinal Kord Yaralanması (SKY); travmatik (trafik kazası, yüksekten düşme, vertebra kırığı) veya non-travmatik nedenlerle omurilik içindeki inen motor, çıkan duyusal ve otonomik sinir yollarının tam (komplet - ASIA A) veya kısmi (inkomplet - ASIA B, C, D) olarak kesintiye uğramasıdır. Akut dönemde lezyon seviyesinin altında flask paralizi ve arefleksi ile seyreden Spinal Şok (2-6 hafta) görülür; ardından reflekslerin dönüşüyle üst motor nöron bulguları (spastisite ve hiperrefleksi) gelişir.
Spinal Kord Yaralanması (Omurilik Yaralanması / Felci), omurga kemiklerinin içindeki kanaldan geçen ve beyin ile vücut arasındaki tüm iletişimi sağlayan ana sinir demetinin (omuriliğin) kaza, düşme veya hastalık sonucu zedelenmesidir. Hasarın omurgadaki seviyesine ve derecesine (tam veya kısmi olmasına) bağlı olarak, yaralanma bölgesinin altındaki kol, gövde veya bacaklarda hareket kaybı, dokunma/sıcak-soğuk hissinin azalması ve mesane-bağırsak kontrol değişiklikleri ortaya çıkar.
Tedaviler ve Egzersizler İle İlgili Videolar
Faz bazlı fizyoterapi protokolleri, mobilizasyon ve terapötik egzersizler
Aşamalı iyileşme ve evde güvenli egzersiz uygulamaları
Omurilik Yaralanmalı (Parapleji / Tetrapleji) Hastalarda Ev Egzersizleri ve Transfer Programı
Faz 1: Akut / Spinal Şok Dönemi — Koruma, Solunum ve Dikeyleştirme: Bası Yarası Profilaksisi: Yatakta 2 saatte bir 30° yan yatış pozisyon değişimi; topukların ve sakrumun boşlukta/yumuşak.
1. Dönem: Yatak İçi Koruma, Nefes ve Dikleşmeye Alışma: Cildinizde kızarıklık veya yara açılmaması için yatakta 2 saatte bir sağ-sol yan ve sırtüstü pozisyon değiştirin; her gün ayna ile kuyruk.
Omurilik Yaralanması Sonrası Oturma Dengesi ve Gövde Kuvvetlendirme Egzersizleri
Faz 2: Subakut / Aktif Rehabilitasyon — Minder, Transfer ve Tekerlekli Sandalye: Minder (Mat) Egzersizleri: Sırtüstü/yüzüstü dönme, uzun oturuş dengesi (hamstring esnekliği en az 100-110° olmalı.
2. Dönem: Minder Çalışmaları, Kol Güçlendirme ve Transfer: Omuz, arka kol (triseps) ve sırt kaslarınızı dambıl ve lastik bantlarla güçlendirin (kollarınız sizin yeni bacaklarınız ve en büyük.
Klinik Değerlendirme, Gonyometri ve Özel Test Videoları
Yalnızca Sağlık Profesyoneli modunda görüntülenir (Hasta modunda gizlidir)
Sistematik Nörolojik Muayene: Refleks, Duyu, Tonus ve Motor Değerlendirme
ISNCSCI (ASIA) Motor & Duyu Muayenesi: 28 dermatomda hafif dokunma ve iğne batırma (pinprick) duyusu; üstte 5 (C5-T1), altta 5 (L2-S1) anahtar miyotom kas kuvveti ve S4-S5 derin anal basınç /.
Manuel Kas Testi (MRC 0-5 Derecelendirmesi) — Klinik Motor Kuvvet Muayenesi
Fonksiyonel Bağımsızlık & Ambulasyon Ölçekleri: SCIM-III (Spinal Kord Bağımsızlık Ölçeği), WISCI-II (Spinal Kord Yaralanması Yürüme İndeksi), Modifiye Ashworth Spastisite Skalası ve Braden Bası.
Modifiye Ashworth Ölçeği (MAS) — Klinik Spastisite Değerlendirmesi
Komplikasyon Taraması: Ortostatik hipotansiyon, Otonomik Disrefleksi (T6 ve üstü), Derin Ven Trombozu (DVT), Heterotopik Ossifikasyon (HO - en sık kalça ekleminde kısıtlılık, şişlik ve ısı.